Bibi Maryam: A Bakhtiyari Tribal Woman
Julie Oehler
Middle Eastern tribes have received the attention of scholars only when
their actions have impinged on the national government. Otherwise their
histories have generally been ignored. How much more is this the case for the
role of tribal women in politics, which insofar as it is discussed tends to treat
women as the appendages of male relatives, the better to deny the significance of
their actions!
The Bakhtiyari are perhaps the best-known Iranian tribe. Luri-speaking
pastoralists, until recently the Bakhtiyari migrated with their flocks and herds
twice a year from summer pasturage in the cool valleys west of Isfahan to their
winter grazing grounds near Ahwaz in Khuzistan on the other side of the rugged
Zagros Mountains. Their seasonal migration covered over two hundred miles
each way. Prominent contemporary Iranians of Bakhtiyari origin include Queen
Soraya, the recent shah's first wife, and Shapour Bakhtiar, his last prime minister.
Julie Oehler's biography of Bibi Maryam provides a window on the
changing world of Bakhtiyari elite women in the early twentieth century. The
daughter of the
ilkhan , or paramount chief, Bibi Maryam played an important
role in anti-British politics in Iran during World War I in defiance both of the
Qajar government and the leading Bakhtiyari
khans . She conducted Wilhelm
Wassmuss, "the German Lawrence," into the Bakhtiyari lands, where he sought
to rally opposition to the British, who were defending their newly discovered oil
fields in Khuzistan.
While little is known of Bibi Maryam beyond this, that little is tantalizing.
By reading the known facts against the grain, Oehler argues that in response to
the transformation of Bakhtiyari society in the preceding decades, the role of the
bibis
drastically altered. As she explains, in the nineteenth century the khans
acquired vast estates and were drawn into the national political game, leaving
their wives, the
bibis , to manage their affairs. This they did with gusto,
organizing carpet production and entering trade on their own. Previously little
noticed, the
bibis began to take up positions often at variance with their menfolk.
Bibi Maryam's role in the Wassmuss mission is one example of this trend.
Bibi Maryam's story also challenges prevailing notions of the bimodal
gender division of labor in the Middle East, in which the public role of men
stands in contrast to the family sphere of women's activity. In fact, such
generalizations, while having some basis, do not begin to account for the great
variety of possibilities for action available to women depending upon their class,
status, occupation, and residence. Thus, for example, rural women throughout
the area have seldom worn the veil, except when going to town, and some
182
women have been able to play an active role in the economy, buying and selling
goods and property.
Other selections in this volume treat the lives of Middle Eastern
pastoralists. One might compare Bibi Maryam's situation with that of Migdim,
for instance, a contemporary Egyptian bedouin matriarch profiled by Lila
AbuLughod. Lois Beck's portrait of Rostam, a present-day Qashqa'i tribesman,
allows us to see how much has changed in the life of Iranian pastoralists since
the early twentieth century. Finally, Edmund Burke’sessay on Mohand
N'Hamoucha, a Moroccan Berber pastoralist contemporary of Bibi Maryam's,
suggests interesting comparisons across the region. —Eds.
------------------------------------
In 1916, at the height of World War I, a force of Turkish soldiers, renegade
Swedish gendarmes, and Persian nationalists undertook the hazardous journey
from Ahwaz to Isfahan. Led by Wilhelm Wassmuss, a German officer later
known as "the German Lawrence," its mission was to capture the recently
developed British oil fields in the territory of the Bakhtiyari tribal confederation
east of Isfahan. Wassmuss and his men were able to come undetected into the
region because they were guided by Bibi Maryam, the daughter of the
paramount chief of the Bakhtiyari, Husayn Quli Khan. Maryam assisted the force
in defiance of the pro-British policy of the leading
khans , as well as of a Qajar
edict that anyone opposing the British or Russian war efforts would have their
property and personal possessions seized and sold. Maryam's exploit required
great personal strength indeed.
Why was a Bakhtiyari
bibi (daughter of a khan , or tribal chief) traveling on
this dangerous secret mission? In their discussion of this episode, Western
writers always describe Bibi Maryam as "the strong-willed and independent"
daughter of Husayn Quli Khan. This formula is convenient, for it simultaneously
deprives Bibi Maryam of agency, by ascribing her actions to her father, while
dismissing her leadership role as an aberration. Yet it helps to explain why a
consideration of this brief episode of her life is potentially so interesting, for Bibi
Maryam's behavior does indeed appear to defy the traditional role of women in
Persian society. But how typical of tribal women was her behavior? Of tribal
women of elite background? What were the possibilities for public action by elite
tribal women in early twentieth-century Iran? Although the sources that mention
Bibi Maryam are fragmentary at best, by reading the sources against the grain it
is possible to see her actions as part of a larger response by elite tribal women to
the rapidly changing social and political conditions in the early twentieth
century.
Basically, what needs to be explained is not so much how or why one
woman sought to outwit the system in which she found herself, but rather what
circumstances led her to resort to such a dangerous deed. Accordingly we must
examine the historic relationship between the Qajar government, the British, and
the Bakhtiyari and its impact on the lives of the elite women of the tribe. As we
shall see, the importance of the wives, mothers, daughters, and sisters of the
183
leading
khans changed as a result of the growing dependence of the Bakhtiyaris
on alliances with the powers outside the tribe, first with the Qajars and later with
the British. These powers, especially the British, sought to circumvent the
traditional role of marriage alliances as the essential mediating factor in
intertribal struggles for power.
Bibi Maryam was a woman of prominence among the ruling family of the
Bakhtiyari tribes. Not only was her father, Husayn Quli Khan, the paramount
chief of the Bakhtiyari tribal confederacy, but also she and her family played an
important part in the country's nationalist struggles. Bakhtiyari involvement in
Persian national politics began with the constitutional revolution of 1906–11. The
revolution represented an effort by the intelligentsia, bazaar merchants, and
ulama to limit the autocratic powers of the Qajar ruler and encourage a program
of modernizing reforms. A protracted struggle ensued, one of the results of
which was the intensification of the political contest between reformers and
reactionaries in the country. By 1909, when Bakhtiyari tribal forces intervened at
Tehran, the revolution had lost its way. For the next decade Bakhtiyari
khans
played a prominent role in Persian national politics. Among them were many of
bibi Maryam's brothers, uncles, and cousins. From 1911 to 1913, one of her
brothers was prime minister, and others were key members of the new cabinet.
Although after 1916 Bakhtiyari
khans no longer served in the central government,
several still held governorships of large districts throughout the country.
As is the case for most Middle Eastern women, we know very little about
Bibi Maryam except those facts that relate to her role as wife and mother. These
facts, however, reveal a great deal about the life of the women of her class and
the changes that were occurring in the tribal structure. Bibi Maryam's social
identity was derived from her birth and marriage, which provided her with the
capacity for undertaking initiatives in her own right. In order to understand the
complicated political world in which she maneuvered, we must first turn to a
discussion of the politics of kinship and marriage among the Bakhtiyari elite, the
strategy of alliances pursued by her husband's family, and the way that strategy
was altered by the centralizing efforts of the Qajar government.
Bibi Maryam was one of twelve daughters and eight sons born to the
Bakhtiyari chief Husayn Quli Khan. Her mother, Bibi Fatima, was the daughter
of Ali Reza, the head of a rival branch of the Bakhtiyari known as the Chahar
Lang. (Husayn Quli Khan himself belonged to the Haft Lang branch. More on
these divisions below.) Bibi Fatima's marriage to Husayn Quli Khan sealed an
alliance with Ali Reza and the Chahar Lang against the intrigues of other tribes
or the Qajar state. Bibi Maryam and her sisters and brothers continued the
practice of taking marriage partners from outside their clan as well as from
among the children of their father's brothers. Maryam married twice; she was
married first to Ali Quli Khan of her mother's clan; then, after he died, to her
cousin Fatula Quli Khan. Murdan Khan, her eldest son by her first husband,
became an important figure in Bakhtiyari politics in later years.
The position of noble women among the Bakhtiyari declined significantly
within the lifetime of Bibi Maryam. Bibi Maryam's struggles and those of other
184
women of her class took place against the backdrop of this declining power.
Formerly, Bakhtiyari marriage alliances insured harmony among the members of
a tribe. As mothers, daughters, sisters, and wives, tribal women served as
mediators in disputes between the men. A man did not want to be faced with the
prospect of fighting against the husband of his sister or daughter. In this way
most divisions within a tribe were resolved before real trouble began. The
preferred marriage for a woman was to her father's brother's son. But marriages
to members of outside tribal factions began to occur more often as the Bakhtiyari
sought to unite against the encroachment of the central state. During Maryam's
lifetime, the tribal network of relationships based on blood and marriage greatly
extended the power of her family. A consideration of the nineteenth-century
experience will make this clear.
The Bakhtiyari were made up of loosely organized nomadic clans that
considered themselves to be of either the Chahar Lang or the Haft Lang branch
of a people who spoke Luri, the Bakhtiyari language, and shared biannual
migration routes. For centuries Bakhtiyari pastoralists migrated with their sheep,
goats, and mules across the Zagros Mountains in southwest Iran. In the early
spring the tribesmen and their families braved the high trails and swollen rivers
to move their flocks from the winter feeding grounds on the plains of Khuzistan
to the cool valleys west of Isfahan. Again, in the autumn, before the first snows
covered the passes, the tribes gathered at the tribal meeting place in one of
the northern valleys to prepare for the return to the warmer lands of the south.
Transit between the summer and winter feeding grounds was difficult and
dangerous. The western town of Ahwaz at the mouth of the Karun and the city
of Isfahan on the eastern edge of the Bakhtiyari lands were separated by several
mountain chains where the trail reached altitudes of more than eight thousand
feet. As the river wound its way down from the high peaks to water the fertile
pastures on both the eastern and western slopes, it cut deep channels into the
limestone rocks. Narrow suspension bridges spanned the high banks in a few
places, but more often the herdsmen were forced to descend into the steep
gorges and swim with their animals across the cold, swift waters that blocked the
trail.
In the nineteenth century things began to change. The rivalries between
the Chahar Lang and Haft Lang branches of the Bakhtiyari gradually gave way
to a new political organization. The centralizing Qajar government played a
crucial role in this transformation. In the 1820s and 1830s, Muhammad Taqi
Khan, head of the dominant Chahar Lang faction, imagined that he and the
Bakhtiyari could remain independent from the state. For several years he refused
to pay taxes or to furnish troops to the government.
Fath Ali Shah (1797–1834), the Qajar ruler, was faced with an empty
treasury and the threat of revolt among his troops. He feared Iran would be
completely overtaken by the Europeans, after humiliating defeats resulted in the
loss of the rich northern provinces to the Russians in the treaties of Gulistan
(1813) and Turkmanchay (1828). When Muhammad Taqi Khan sought to
withhold his taxes, and subsequently began negotiating a commercial agreement
with the British, Fath Ali Shah became convinced a plot was afoot and ordered
185
his arrest. He was put into prison in 1841, where he died ten years later.
Relations between the Bakhtiyari and the Qajars continued to slide downhill in
the years that followed. Nasir ud-Din Shah, who began his long reign as a liberal
reformer in 1848, became increasingly reactionary after the British invasion of
Bushire in 1857. British overtures to the Bakhtiyari, even in the form of
commercial treaties, were viewed by the Qajars as an attempt to subvert the
power of the crown.
Husayn Quli Khan, Maryam's father, was in a position to profit from the
mistakes of Muhammad Taqi Khan. In keeping with a traditional Qajar practice
of using rival factions to check the power of tribal leaders, the government used
khans
from the Haft Lang branch of the Bakhtiyari to help capture Muhammad
Taqi Khan. Husayn Quli Khan was one of those
khans . As a reward for his
loyalty to the government, he was recognized as the paramount leader of the
Bakhtiyari. Thereafter, he used his ties with the Qajars to increase his status
among the tribal factions. As a Qajar official, he was responsible for maintaining
order in his tribal area, collecting the excess surplus from the peasants and
furnishing tribesmen to defend the state.
For the next few years Husayn Quli Khan was left along by the
government and consolidated his wealth and power within the tribal area. He
married wisely, formed alliances with neighboring groups, and successfully
eliminated all rivals to his rule of the Bakhtiyaris. In 1867, Husayn Quli Khan
was given the title of
ilkhan , or paramount chief, by Nasir ud-Din Shah. He was
also awarded what amounted to private ownership of large tracts of land that
had once been held in common by the tribes, the proceeds of which he used to
enrich himself and his family. On this occasion his younger brother, Hajji Imam
Quli Khan, was designated as the
ilbeg (second in command) of the tribes. Thus
was consolidated a new administrative division of the Bakhtiyari into Ilkhani
and Hajji Ilkhani branches. The central government retained the right to give or
take both titles at will.
The temporary security of this outside alliance with the Qajar government
ushered in several significant changes in the lives of the newly created Bakhtiyari
nobility. The permanent positions of
ilkhan and ilbeg and the subsequent land
grants that went along with these titles required Husayn Quli Khan and his sons
and brothers, along with their families, to give up the role of pastoral nomadic
chiefs. There was little time for the annual migrations for the leading
khans , who
as landlords now owned agricultural land complete with peasants and villages.
By the 1870s the
khans had settled down and built castles in the lush
valleys of the summer pasture to the east of Isfahan. They began to invest their
land rents not only in greater herds but also in the agriculture and small craft
industries of the villages throughout the area. However, in spite of growing
responsibilities at home, the
khans were now required to spend more and more
time in the Qajar capital in Tehran to give service to the shah and lobby for
continued royal support. The Qajars often kept
khans under virtual house arrest
in the capital in order to insure that their tribal retainers would remain faithful to
the royal house. The move from nomad chief to elite landlord and agent of the
186
government substantially altered the life-styles of the Bakhtiyari. This change
was nowhere more pronounced than in the case of the elite women.
The wives and mothers of the leaders found themselves administering the
household and its surrounding estates during the long absence of the men.
Estates often included entire villages, where the
bibi , in the name of the
landowning
khan , was in charge of the decisions about planting, water
allocation, harvesting, and distribution of the crops. The
khans claimed a
percentage of everything produced by the villagers, from the grain that passed
through the mill to the handicrafts made by the peasant women. This required
that elaborate books be kept by the
bibis , most of whom were literate by this
time. During this period a
khan became increasingly dependent upon the
opinions of his mother or wife of noble birth not only because of her blood
connections but also because of her role as administrator of the estate. During
these years of the
khans' absence, the bibis also gained an economic independence
not known to previous generations of tribal women. Life on the estates
surrounded by peasants and village craftsmen gave this new class of elite women
the chance to run small businesses that were separate from those of the
khans . A
grain mill or carpet factory was often owned and run by a leading
bibi .
Carpet making became a particularly lucrative business for the
noblewomen. Most of the weavers were wives and children of servants on the
estate. The
bibi supervised every stage of the preparation. She selected the best
wool and watched to make sure it was properly washed and dyed; she weighed
out and mixed the dye with her own hands to make sure of the quality. The
short, colored threads of wool were then woven into the warp, which was
wound on simple horizontal wooden looms. The number of women on a loom
depended upon the size of the carpet. The weaving of one carpet was a long
process, and the women were paid little besides their food. Money from the sale
of the carpets went into the
bibis' private funds, and several of the bibis began to
accumulate wealth in their own right and did not have to depend completely on
their husbands. In later years some of the
bibis found it very profitable to switch
from the traditional Bakhtiyari pattern carpet designs to the large flowers that
were popular in England.
The increased independence of the women was one side effect of the
changing Bakhtiyari society; there were others, however, that eventually came to
threaten the position of the
bibis as partners and power brokers for the khans . The
necessary alliance with the Qajars was not without its cost. While leading
khans
found it increasingly necessary to seek the favor of members of the court, they
soon learned that the Qajar family could not be trusted in this relationship. While
the official ties with the shah allowed Husayn Quli Khan to strengthen his
alliances within the tribal confederation, it did not eventually give him
protection against the intrigues of other members of the Qajar court. His success
attracted the jealousy of the crown prince, who was governor of the district of
Isfahan and who feared the growing power of the
ilkhan in the neighboring tribal
lands. The prince convinced his father that the
khan was preparing to side with
the British in a growing dispute between the Qajars and the Europeans over
187
trade in the southern part of the country, and in 1882 he persuaded his father to
have Husayn Quli Khan killed.
The murder of Husayn Quli Khan began a new era for the ruling family of
the Bakhtiyari. It demonstrated to his sons and brothers that although outside
alliances were necessary, the Qajars could not be trusted. As
ilkhan , Husayn Quli
Khan was the Qajar representative in the tribal lands. He had worked for more
than thirty years in the service of the shah, collecting the taxes and furnishing
tribal troops, yet he was cruelly murdered when it was feared he was becoming
too strong. After his death, his brothers and his oldest son were put into prison
so they could not immediately assume tribal leadership. They were released one
by one over a three-year period so the Qajars could actively manipulate the
competition between the different factions of the family. The
khans were forced to
compete among themselves for the titles and the power and wealth that went
with them. Any unity between the factions depended largely upon the security
of the kinship alliances.
This conflict between brothers, cousins, uncles, and nephews was not a
new factor in the tribal system in Iran. The absence of inheritance by
primogeniture or of clearly defined rules for the passing of leadership roles had
for many years made the ascent to power a matter of contention through the
tribe. However, once the Qajar government became part of the alliance system
through which the
khans struggled for position, marriage ties became even more
important in keeping peace among the leading families. The
khan most able to
form the strongest alliances, especially through marriage, would end up with the
most important tribal roles. For although the Qajar shah had the right to grant
the title to the
khan of his choice, he almost always chose the leader with the
strongest ties among his people. It would have made little sense to name an
ilkhan
that the tribesmen would not follow. The value and influence of the
women of Bibi Maryam's class grew as the rivalry made their mediation essential
to the peace and unity of the tribes.
By the time of the constitutional revolution of 1906–11, the ability of the
women to mediate disputes had become even more important. The Bakhtiyari
khans
were drawn into the war between the royalists, who supported the
absolute power of the shah, and the nationalists, who wanted the constitution
restored. In 1906, a revolution had forced the Qajar monarch to agree to a
parliamentary system of government. The shah died a short time later, and his
son, Muhammad Ali Shah (1907-9), set out to revoke the agreement. The
Bakhtiyari
khans joined forces with the nationalists in 1909 to reinstate the
constitution and force the shah to step down in favor of his young son, Ahmad.
The efforts of the Bakhtiyari
khans were successful, and they became known as
the heroes who saved the constitution, in large part due to the efforts of the
women.
As part of the plan to unseat Muhammad Ali Shah, the supporters of the
constitution asked the paramount chief of the Bakhtiyari, Najaf Quli Khan, to
march on Isfahan and take over the governorship from the Qajar prince who
held the office. From Isfahan the Bakhtiyari tribesmen marched to Tehran and
188
with the help of a tribal army from the north defeated the troops of the shah. The
plan was almost spoiled by Khusrow Khan, a half brother of the
ilkhan . Khusrow
Khan had for years sought to persuade the shah to make him
ilkhan in place of
his half brother Najaf Quli Khan. When he learned of the plot to take Isfahan,
Khusrow Khan reported it to the Qajar governor and asked the court to make
him
ilkhan if he, rather than his brother, succeeded in capturing Isfahan.
When it became known that Khusrow Khan had decided to mount a
challenge to the authority of Najaf Quli Khan, the women stepped in to resolve
the conflict. From her home in the tribal district of Chahar Mahal, Bibi Sahab Jan,
the wife of Najaf Quli Khan, wrote letters to her powerful brother, Ibrahim, the
oldest son of Reza Quli Khan, and also to the wives of several of the other
khans ,
urging them to help her husband. By the time Najaf Quli Khan reached Isfahan,
the city had already been secured for him by Ibrahim. Khusrow Khan was
unable to gather tribal support for his cause, and he joined the
ilkhan in the
march to Tehran to depose the shah.
It is interesting to note that as long as the disputes were settled through
kinship and marriage there was very little physical violence or loss of life among
the families of the Bakhtiyari leaders. Khusrow Khan offers a case in point; even
though he was a known troublemaker, his half brother did not long consider him
an enemy. In the same way, another Bakhtiyari
khan , Luft Ali Khan, of the Hajji
Ilkhani branch of the family, fought for the royalist cause in the revolution,
against the forces of his brothers and cousins who supported the constitution.
When the fighting ended he was immediately accepted back into the family and
was later named
ilbeg and governor of the district of Kerman.
Throughout the constitutional revolution and civil war the ties of kinship,
held together primarily by the women, were very effective in helping to settle
disputes among the tribal factions. With the
khans away from home, women's
roles as partners of their husbands and power brokers for their sons had grown
stronger. Many of the leading
bibis followed the news of the nationalist
movement in Iran with keen interest, because their husbands and sons were
involved in the political struggles.
It is commonly acknowledged that the influence of the Bakhtiyari
khans in
Iranian politics reached its high point during the civil war. Not so well known is
that the influence of their women also reached its apex during these times of
nationalist struggles. The
khans depended on kinship alliances to keep harmony
in the tribal homeland. However, it soon became evident that blood and
marriage ties would no longer be enough to check the growing disunity among
the tribal factions. During the years just preceding the civil war a new element
entered the alliance of the Bakhtiyaris. The British, who had been active in Iran
on a limited basis for more than a century, increased their commercial and
political efforts. They sought alliances with the tribal leaders, much the same as
the Qajar shahs had done fifty years before. They hoped to be able to use the
tribal
khans to help make the southern part of the country safe for British
commercial pursuits. The Bakhtiyari had sought to find a European ally for some
years. Husayn Quli Khan had realized that a powerful outside ally, as well as
189
extensive kinship and marriage ties, was essential to holding power within the
tribe.
After the death of Husayn Quli Khan at the hands of his Qajar supporters,
many of the Bakhtiyari
khans began to look more closely at the possibilities of
seeking support from a European power. They were well aware that the British
had proven unwilling to help the Bakhtiyari leader Muhammad Taqi Khan in his
dispute with the Qajars in 1840; however, British interest in the tribal lands
stepped up after 1901, when the British began to drill for oil in the southern part
of the country. In 1907 oil was discovered in the Bakhtiyari lands, and in 1913 the
British navy converted all its ships from coal to oil. These developments
increased Britain's stakes in Iran, and soon the British legation supplanted the
shah's government as the most significant power in the tribal area.
In the early years of British commercial penetration, the European agents
had worked through the Qajar government to try to insure the security of the
trade routes in the south. This led to conflict between the Qajar shahs and the
tribal leaders, and did not bring safety to the trade routes. After the oil drilling
began, the British began to usurp the authority of the central government and
signed separate agreements with the leading chiefs of the Bakhtiyari to guard
and maintain the roads through the tribal lands; in return the
khans were
promised shares of the oil revenues and money to pay for the road guards.
The younger
khans were also anxious to become part of the European
commercial and political power. Contracts to guard the drilling sites and the oil
pipeline as well as the roads leading to the fields created new wealth and status.
At a time when many of the leading
khans were away fighting for the nationalist
causes in the capital, lesser
khans were busy vying for the money offered by the
British oil company. Rivalry and jealousy had increased within the Bakhtiyari
noble family as the leading
khans were given positions of authority as members
of parliament and as governors of the provincial cities. The lesser
khans left at
home in the tribal areas felt that they were not getting a fair share of the wealth
that these positions offered. The young
khans saw the alliances with the British as
a chance to move up in the power structure.
The Bakhtiyari leaders who were paid to guard the roads were unable to
control the situation. The
khans not only failed to stop the raids by rival tribes;
they also lost control of the situation within the Bakhtiyari tribes. While some
Bakhtiyari tribesmen acted as guards, others robbed caravans and cut off
supplies to the British oil fields to the west of Isfahan, making it difficult for their
leaders to collect the fees promised by the British.
The problem of tribal rivalry became more intense after 1913 when the
leading
khans suddenly ended their political role in Tehran. When the fighting
was over, the Iranian nationalist leaders, who were anxious to use the tribal
forces to overthrow the shah, found it difficult to deal with the Bakhtiyari
khans
once they became part of the government. After the parliamentary government
was firmly established, the nationalist cause split along conservative and liberal
lines. The Bakhtiyari approach to politics had always been pragmatic, and the
190
khans
were unsuited for the ideological struggles that went on in the Iranian
capital in the years following the civil war. They withdrew from their positions
in the parliament and returned to their tribal homes.
The return of the leaders to the tribal lands did not put an end to the
disunity among the
khans of the ruling family. The British at first found it to their
advantage to continue the Qajar policy of causing dissension in the leadership by
playing one
khan against another. In this way they could force the tribesmen to
work for less money. Later, however, they found that they could not control the
chaos caused by the competition among the factions. Robbery and raiding by the
group out of favor with the British made it impossible for the
khans who were
hired to keep peace in the area. From the period following the civil war to the
end of World War I, the roads in the southern part of the country were shut
down. Trade goods could not be carried with any regularity throughout the area.
This served only to worsen the miserable conditions caused by a downturn in the
world economy.
The Qajar government refused to help the British control the Bakhtiyari
khans
. The central government was suspicious of British efforts to recruit the
tribal leaders as partners in their commercial endeavors. The Qajars were not
strong enough to keep the Europeans out of the area, and they feared that
separate treaties between the British and the tribal groups of Iran would exclude
the monarchy from the economic picture. World War I exacerbated the problems
of the Bakhtiyari tribal factions. Anti-British feeling ran high, as the European
power was blamed for the poor conditions and anarchy in the south. German
agents actively recruited among the southern tribes, and the leading
khans were
attracted by the prospect of help from another European power to block British
dominance of trade and oil rights in the south. By the outbreak of the war, it was
not certain which side the tribal leaders would support. Though the Qajar
government declared the country neutral, several of the Bakhtiyari leaders
openly gave aid to the German-led Turkish forces. Other
khans remained on the
side of the British. The split in tribal loyalties increased the already wide
divisions within the tribal leadership structure. Ironically many of the Swedish
officers who in 1911 had been brought to Iran at the urging of the British oil
company chose to join the tribal factions who supported the German agents
against the British.
The women were forced to watch the anarchy grow as the men of the
Bakhtiyari were used by yet another group who sought to gain power in Iran.
First the shahs, then the nationalist reformers, and finally the British made
agreements with the
khans , yet none were able to enforce the agreements. The
divisions that came to the tribe after the discovery of oil were much more serious
than any before. The women's roles as administrators and mediators became less
important after oil was discovered on the Bakhtiyari land. The land rents and
revenues collected on the estates were no longer the predominant sources of
wealth. The large amounts of foreign capital involved in the oil fields altered
forever the social and political conditions in the tribal lands.
191
The nature of the tribal conflict was altogether different after the British
government, as outside enforcing power, claimed the right to name the
ilkhan
and
ilbeg of the tribes. As has already been pointed out, before there was little
violence involved in settling disputes, and even challenges like the one put forth
in 1909 by Khusrow Khan were solved without bloodshed. In 1916, however, the
ilkhan
and ilbeg named by the British asked the Europeans for military protection
for their trip back home, out of fear that the other
khans would kill them. The
conflicts by that time were far beyond the ability of the Bakhtiyari to settle
through traditional kinship and marriage ties.
It is not improbable that many of the
bibis hoped for a German victory in
the war. A victory by the Central Powers offered hope of breaking the grip of
British oil wealth that controlled Bakhtiyari society. In this context Bibi Maryam's
actions can be understood historically.
Wilhelm Wassmuss did reach Isfahan in the fall of 1916, but he did not
succeed in capturing the city or the British oil fields to the east. He continued to
avoid capture until the spring of 1918, and many of the Bakhtiyari and other
tribal people in the southern part of Iran joined the pro-German cause. Bibi
Maryam, along with some of the
khans , had her property seized, as had been
threatened. It is not known where she settled in the years following the war. Her
oldest son, Ali Murdan Khan, joined the Russians in the north and managed to
come out of the war years with a respected position among the leadership of the
Bakhtiyari, probably through his connections with the Russians.
The years immediately following the war saw the complete disintegration
of order in the tribal territories throughout Iran. The roads were impassable
because of lawlessness, particularly in the south. Disease and famine were
especially serious, and many tribespeople died. The Qajars continued their
downward spiral in the face of the growing foreign intervention. The Russians
were forced to retreat from active involvement in Iranian economic and political
affairs as a result of the Bolshevik revolution in 1917. The British, however,
persisted in trying to work with the Qajars and the Bakhtiyari to protect the oil
fields. The Anglo-Persian agreement of 1919 was rejected by the government,
and nationalist anti-British feelings ran high throughout the rural and urban
areas.
When Reza Khan seized power in 1921, he was welcomed by many
Iranians, including some of the tribal peoples. The Bakhtiyari soon learned that
he was no different than the Qajars. The settling of the tribes became a top
priority of the new Pahlavi shah. Although Reza Shah used anti-British
sentiment to secure power, once he was installed he allowed the new Anglo-
Persian oil company to lease the Bakhtiyari lands. The tribesmen were ordered to
turn in their rifles, and the migration routes were closed to nomadic herdsmen.
These measures resulted in a revolt of both the Bakhtiyari and the Qashqa'i in
1929. This rebellion, known as the battle of Safid Desht, was quickly and brutally
put down. A major hero of the battle of Safid Desht imprisoned and later
executed in 1934 was Ali Murdan Khan, the oldest son of Bibi Maryam.
192
A Note on Sources
Bibi Maryam's life, like that of many Middle Eastern women, is little known. She
appears briefly in Elizabeth N. Ross,
A Lady Doctor in Bakhtiari Land (London:
Leonard Parsons, 1921), and in Christopher Sykes,
Wassmus, "The German
Lawrence
" (London: Longmans, Green and Co., 1936). In Persian, the main
sources are Hajji Khusraw Khan,
Sardar Zafar Bakhtiyari (Tehran: Intisharat-i
Farhangsara, 1362/1983); and Iskandar Khan Ukkashah,
Zaygham al-Dawlah
Bakhtiyari
(Tehran: Intisharat-i Farhangsara, 1365/1986).
Suggestions for Further Reading
The history of the relationship between the Bakhtiyari, the Qajars, and the
British has been fatally contaminated by the language of the nineteenth-century
"Great Game of Asia," as I discovered in my master's thesis in history, "The
Bakhtiyari, the Qajars, and the British in the Great Game of Asia" (University of
California, Santa Cruz, 1990). There is much, accordingly, to redo.
For the British perspective see Edward G. Browne,
The Persian Revolution
of 1905-1909
(London: Frank Cass & Co., 1910); id., A Year amongst the Persians
(Cambridge: Cambridge University press, 1926); George N. Curzon,
Persia and the
Persian Question
, 2 vols. (New York: Barnes and Noble, 1892); David Fraser,
Persia and Turkey in Revolt
(London: William Blackwood and Sons, 1910);
Hermann Norden,
Under Persian Skies (Philadelphia: MacRae, Smith Co., 1928);
Morgan W. Shuster,
The Strangling of Persia (New York: Century Co., 1912); Percy
Sykes,
A History of Persia (London: Macmillan, 1915); Arnold Wilson, S.W. Persia:
Letters and Diary of a Young Political Officer, 1907-1914
(London: Oxford University
Press, 1942).
On the history of tribes in southern Iran, see Gene R. Garthwaite,
Khans
and Shahs: A Documentary Analysis of the Bakhtiyari in Iran
(London: Cambridge
University Press, 1983); id., "Khans and Kings: The Dialectics of Power in
Bakhtiyari History," in
Modern Iran: The Dialectics of Continuity and Change , ed.
Michael Bonine and Nikki Keddie (Albany: State University of New York Press,
1981), 159–72; and Leonard Helfgott, "Tribalism as a Socioeconomic Formation in
Iranian History,"
Iranian Studies 10 (1977): 36–58. Travel and eyewitness accounts
about life among the Bakhtiyari (in addition to Ross) in the early twentieth
century include Paul E. Case, "I Become a Bakhtiari,"
National Geographic ,
(January-July 1946, 325–58, and the classic by Merian C. Cooper,
Grass (New
York: G. P. Putman's Sons, 1925).
For some anthropological studies of pastoralism in Iran see, among others,
Fredrik Barth,
Nomads of South Persia (Oslo: Universitetsforlaget, 1964); Lois Beck,
The Qashqa'i of Iran
(New Haven: Yale University Press, 1986); id., "Women
among the Qashqa'i Nomadic Pastoralists in Iran" in
Women in the Muslim World ,
ed. Lois Beck and Nikki Keddie (Cambridge, Mass.: Harvard University Press,
1978); Richard Tapper, ed.,
The Conflict of Tribe and State in Iran and Afghanistan
(New York: St. Martin's Press, 1983); id.,
Pasture and Politics (New York:
Academic Press, Inc., 1979).
193
On the political history of early 20
th century Iran, see Firuz Kazemzadeh,
Russia and Britain in Persia, 1864–1914: A Study in Imperialism
(New Haven: Yale
University Press, 1968); Janet Afary,
The Iranian Constitutional Revolution, 1906-
1911
(New York: Columbia University Press, 1996); Nikki Keddie, Qajar Iran and
the Rise of Reza Khan, 1796-1925
, (Costa Mesa, Mazda Publishers, 1999). For a
general survey of modern Iranian history see Nikki R. Keddie,
Modern Iran: Roots
and Results of Revolution
(New Haven: Yale University Press, 2003).
آدميزاد، بونده بي باله.
"آدميزاد (همانند) پرنده اي است بدون بال". کنايه از اينکه هر آينه ممکن است هجران و دوري براي انسان پيش آيد.
مرغ باغ ملکوتم، نيم از عالم خاک دو سه روزي قفسي ساخته اند از بدنم (مولانا)
آربيز به قيلون اگو، دو سيلا داري.
"الک به قليان مي گويد: دو سوراخ داري". اين مثل زماني بکار ميرود که کسي عيب و ايراد خود را نبيند و به دنبال عيب جويي از ديگران باشد. (تير را در چشم خودش نمي بيند، مو را در چشم ديگري مي بيند.)
آردم بختم، آربيزم آوختم.
"آردم را الک کردم، (و) الکم را هم آويزان کردم". کنايه از اينکه همه کارهايم را انجام داده ام و ديگر کاري براي انجام دادن باقي نمانده است.
آسيو دراره، لوينه کپنه.
"آسياب در مي آورد (توليد مي کند)، آسيابان (لوينه) مي بلعد. (مصرف مي کند)". اين مثل را بيشتر در مورد توليد کنندگان و نان آوران خانه بکار مي برند، زمانيکه مصرف کنندگان، رعايت اندازه و اعتدال را ننمايند.
ار اِخوي خاک کني من سرت، برو سر يه تل بلندي.
"اگر (حتي) ميخواهي خاک هم بر سر خودت بريزي، برو بالاي يک تپه بلند". کنايه از بزرگ منشي و بلند همتي است.
ار بو خونه نيدي، اِدا شاهي ايکرد.
"اگر پدر خود را نمي ديد، ادعاي پادشاهي مي کرد". اين ضرب المثل در مورد افرادي که خيلي زود اصل و نصب خود را فراموش کرده و به ديگران تفاخر مي کنند، بکار مي رود.
ار جووم دهرست، السم نه پهرست.
"اگر پيراهنم پاره شد. اصلم نپريد (از بين نرفت)". اين ضرب المثل بيانگر اين نکته است که فقر و تنگدستي، اصالت خانوادگي و ارزشهاي اصيل را از بين نمي برد.
ار خومه نيديه، گو رشيد خوي دارم.
"اگر خودم را نديده اي، برادر رشيد خوبي دارم". اين ضرب المثل درباره کساني به کار ميرود که بيش از آنچه به توانائي هاي خود تکيه کنند، متکي به توانايي ديگران مي شوند.
ار دنيانه او بو وره، فلونينه خو ابره.
"اگر دنيا را آب ببرد، فلاني را خواب مي برد". در مورد بي تفاوتي برخي افراد بکار مي رود که کاري به مسائل پيرامون خود ندارند.
ار کوگ نکنه قهقه بيجا، کي دونه کوگ کيه کرده جا؟
"اگر کبک قهقه بيجا نکند، چه کسي ميداند که کجا جاي گرفته است"؟ در مورد افرادي به کار ميرود که با طرح مسائلشان باعث افشاي راز و رمز خود مي شوند و به اصطلاح عسس مرا بگير راه مي اندازند.
ار ليشم، گوشت ميشم.
"اگر زشت هستم، گوشت ميش هستم". يعني ماهيتم خوب است، هر چند که ظاهرم بد باشد. اصل هم ماهيت هر چيز است.
ار نبو امري ز حق، نيفته بلگي ز درخت.
"اگر امر حضرت حق نباشد، برگي از درخت نمي افتد". اين مثل بيانگر آن است که هيچ امري در جهان حادث نميشود، مگر به خواست خداوند يکتا.
ار نخرديم نون گندم، اما ديديم دست مردم.
"اگر نخورديم نان گندم، اما ديدم دست مردم". يعني اگر خودمان کاري را تجربه نکرده ايم، ولي با توجه به تجربيات ديگران با آن آشنايي داريم.
اسب پيش کشينه که دندوناس نيشمارن.
"دندانهاي اسب پيشکشي را که نمي شمارند". اين ضرب المثل بيانگر آن است که اگر هديه و پيشکش را به کسي بدهند، نبايد در صدد ايراد گرفتن از آن برآيد.
افتو زي همو چو که دُز دلس خواست.
"آفتاب همان جايي تابيد که دلخواه دزد بود". فراهم شدن شرايط براي فرد خطاکار، کمال آرزوي اوست.
الس کار پدره، که مادر رهگذره.
"اصل کار پدره، که مادر رهگذره". اين ضرب المثل "اصل" و "ريشه" انتقال صفات را، "پدر" ميداند. اصلي که نظام قبيله اي پدر سالار بر آن متکي است.
امساله نه هر ساله.
"امسال، مثل هر سال نيست". در فارسي: اين تو بميري، آن تو بميري نيست.
اورشم که خوار ابو، پيوند هر و گا ابو.
"ابريشم که خوار و بي ارزش ميشود، به خر و گاو آويزان ميشود". هر گاه ارزش واقعي چيزي درک نشود، مورد بي اعتنايي قرار ميگيرد.
او سرد رهدم سر دستس.
"آب سرد روي دستش ريختم". در مقام نا اميد کردن افراد به کار مي رود. در فارسي: آب پاکي روي دست کسي ريختن.
اولاد کابهلي، چنسون و پانالن، چنسون ز پهلي.
"اولاد کابهلي (کاکا بهلول)، تعداديشان از پا مي نالند، تعداديشان از پهلو". در مورد افراد خانواده يا فاميلي به کار ميرود که هر يک از دردي و بيماريي شکوه داشته باشند.
ايبيزيس و ايبينيس.
"الکش مي کني و آنرا مي بيني". يعني پس از تجربه کردن به حرف من خواهي رسيد.
ايما که سالنه پائيديم، ماهنم پائيم.
"ما که سال را پائيديم، ماه را هم مي پائيم". ما که در انتظار انجام کاري، سالي را به انتظار نشسته و صبر کرده ايم ماهي ديگر را هم منتظر مي مانيم.
اي نوني مو مهمونم، يو چو و يو همبونم.
"اگر نمي داني من مهمانم، اين چوب و اين هم انبانم". يعني از لوازم و بار و بنه ام بدان که من مهمان هستم. يعني ميتوان از آثار و شواهد چيزي پي به نيات و اهداف بوجود آورنده آن برد.
اي هوسه، يه دفه بسه.
"اگر هوسه، يکدفعه بسه". اگر از روي هوي و هوس کاري صورت بگيرد، همان يکبار کافي است.
باد بسکه خوهه، بادبزن هم اوفته گلس.
"باد از بس خوب است، بادبزن هم همراهيش مي کند". در خصوص حمايت فردي شرور و ناباب از فردي شرورتر و نابابتر بکار مي رود.
بالا جام ني، دو من ني نشينم.
"بالا جايم نيست، پائين (هم) نمي نشينم". اينکه اگر نتوانم بالا بنشينم، پائين هم نخواهم نشست.
بجور جاته، بنه پاته.
"(اول) جايت را پيدا کن، (سپس) پايت را بگذار". اين ضرب المثل در مورد افرادي بکار ميرود که دست به کارهاي نسنجيده اي مي زنند. بيشتر در زمينه دقت کردن در امر ازدواج بکار ميرود.
بچه يا واريش بووس بجهمه يا ترنه دا.
"بچه يا بايد از ريش پدر حساب ببرد يا از گيس مادر". اين ضرب المثل در زمينه تربيت کودکان است، و بيانگر اين نکته است که به هر حال کودک بايد حرف شنوي از يکي از والدين داشته باشد، تا در تربيت او خللي وارد نشود.
بد الس وفا نکرد، الس دار خطا نکرد.
"بد اصل وفا نکرد، اصل دار خطا نکرد". اين ضرب المثل در مورد تأثير اصالت خانوادگي افراد در عدم انجام کارهاي خلاف بکار ميرود. يعني افراد با اصالت خطا نمي کنند و افراد بد اصالت نيز وفا نخواهند کرد.
برد سر جا خوس سنگينه.
"سنگ سر جايش سنگين است". کنايه از اينکه افراد در مقام واقعي خود، داراي وقار و ارزش مي باشند.
برد گهپ نشونه نزيدنه.
"سنگ بزرگ نشانه نزدن است".
اين مثل بيانگر آن است که دادن وعده هاي غير معقول و اغراق آميز به معناي عملي نشدن آنهاست.
برديم به آسماري، دست زدينم ني ورداري. (آسماري نام کوهي است به ارتفاع تقريبي 2000 متر در جنوب شرقي مسجد سليمان.)
"مرا بردي (تا کوه) آسماري، دست از دنبال کردنم برنميداري". در مورد کينه توزي برخي از افراد بکار ميرود، که بيش از حد انتقامجويي مي کنند.
برزگر که وامهنه، داس کل و تيز اکنه.
"برزگر که خسته مي شود، داس را کند و تيز مي کند". (داس را مقصر مي داند) در مورد بهانه جويي و دليل تراشي بي مورد بکار ميرود.
برو يه جا که بخوننت، نه چو وردارن بروننت.
"برو جايي که بخوانندت (پذيرايت باشند) نه (جايي که) چوب بردارند و برانندت (بيرونت کنند)". يعني برو جايي که حرمتت را بجا آورند، نه مورد بي اعتنايي قرار گيري.
بره نر و کله ني خوسه.
"بره نر در آغل نمي خوابد". اين ضرب المثل در مورد اهميت داشتن فرزندان پسر بکار ميرود و بيانگر آن است که به هر حال آنان به کاري مشغول شده و در خانه نمي مانند.
بز که اجل گهرس، نونا شونه خوره.
"بزي که اجلش برسد، نانهاي چوپان را مي خورد". انجام کارهاي غير منطقي، موجب هلاکت خواهد شد.
بو دام ز دالوم ايا.
"بوي مادرم از مادربزرگم مي آيد". اين ضرب المثل به نقش توارث در انتقال صفات و خصايص اشاره دارد.
چونکه گل رفت و گلستان شد خراب بوي گل را از چه جوييم از گلاب
بونده بد سر درخت بد انشينه.
"پرنده بد، بر روي درخت بد مي نشيند". در فارسي: کند همجنس با همجنس با پرواز.
بونه و دل، جنگ کردن آسون.
"بهانه به دل، جنگ کردن آسان". يعني چنانچه بهانه اي در دل وجود داشته باشد، به دنبال آن جنگ کردن و ايجاد بحران و درگيري آسان خواهد بود.
بنگشته بردن باغ بهشت، گهد ولات ولات.
"گنجشک را بردند به باغ بهشت، گفت: ولايت ولايت (وطن)". اين ضرب المثل علاقه به وطن را بيان مي کند، هر چند که نسبت به ديگر مناطق موقعيت بهتر و برتري نداشته باشد.
به بنگشت گهدن سوکي يا سنگين؟ گهد: سوک، سنگينيم دس خمه.
"به گنجشک گفتند: سبکي يا سنگين؟ گفت: سبک، سنگينم دست خودم هست". بيانگر اين نکته است که حفظ وقار و ارزش افراد به اراده و عملکرد خودشان بستگي دارد.
به توشمال گهدن ساز بزه، گو تنگه پام خاره.
"به نوازنده گفتند: ساز بزن. گفت: کف پايم ميخارد". اين ضرب المثل زماني به کار ميرود که کسي جهت عدم انجام کاري بهانه جويي کند.
به خرس گهدن، حرف بزن، گهد: پمبلاپف.
"به خرس گفتند حرف بزن. گفت: پملاپف". به افرادي که قادر به بيان سنجيده و متين مطالبشان نيستند، اطلاق مي شود.
به شيطون گهدن خدا بوته بيامرزه، گهد چي که نيبو.
"به شيطان گفتند خدا پدرت را بيامرزد. گفت: چيزي که نمي شود". درباره افرادي به کار ميرود که کمتر اميدي به هدايت و آمرزش آنان مي رود.
به کور گهدن چه اخي؟ گهد دو تيه روشن.
"به کور گفتند چه ميخواني؟ گفت: دو چشم روشن". اين ضرب المثل در بيان آرزوهاي بديهي بکار مي رود.
به ميش اگو بجه، به گرگ اگو بگهرس.
"به ميش مي گويد: بدو، به گرگ مي گويد: بگيرش". در مورد افرادي به کار ميرود که دو دوزه بازي مي کنند و به اصطلاح هم رفيق دزدند، هم شريک قافله.
بهودارو بي بهو، هي ايکنن بهو، بهو.
"پدر دار و بي پدر، هي فرياد مي زنند: پدر، پدر". نظير: دارا و ندار، هر دو مي نالند.
بهيگ ز هونه بو تي نداشت، گهدن من ره قلاتيسه درورد.
"عروس از خانه پدر چشم نداشت. گفتند: بين راه کلاغ چشمش را در آورد". اين ضرب المثل در مورد افرادي به کار ميرود که با دلايل واهي سعي در پنهان کردن نقايص دارند.
بهيگ که بونه و دله، اگه خروس پام تلني.
"عروس که بهانه به دل دارد، مي گويد خروس پايم را له کرد". در مقام بهانه در دل داشتن و دنبال دست آويز بودن براي بروز آن بکار مي رود.
بهيگ وقتي گشنس ابو، آش عروسيس يا يادس.
"عروس وقتي گرسنه اش مي شود، آش عروسي اش يادش مي آيد". کنايه از اين است که انسان در سختي ها، ياد ايام خوش گذشته مي افتد.
بهيگه و هونه بيوزما، بعداً بفشنس که.
"عروس را در خانه آزمايش کن، سپس او را به کوه بفرست". پس از حصول اطمينان از توانايي و استعداد افراد بايد آنان را به کار گمارد.
بيد اي تهله، سايه س شرينه.
"بيد اگر (خودش) تلخ است، سايه اش شيرين است". اين ضرب المثل بيانگر آن است که بايد در مقام قضاوت به خصوصيات نيک و بد هر دو توجه داشت.
رقص ها
در استان چهارمحال و بختياري در مواقع برگزاري جشنها و سرورها رقصهاي متنوعي اجرا ميگردد كه از معروفترين آنها رقصعروسي، رقصدستمال، رقصآرام، رقصتند و رقص مجسمه است.
رقصعروسي
در مراسم عروسي زن ومرد بطور گروهي باهم ميرقصند و با اينكه قيد و بند حجاب كاملاً در اين منطقه وجود دارد ر(البتهبرايغريبهها)، در مراسم شادماني شركت آنها در رقصهاي گروهي مجاز است و ميتوانند دست در دست ديگر رقصندگان با آهنگ ساز و دهل برقصند.
رقص دستمال
رقص محلي زنان در اين هنگام تماشايي است، زيرا زنان با لباسها ي رنگارنگ و زيور آلات مخصوص، در رقص دستمال شركت ميكنند. دو عدد دستمال در دو دست خود ميگيرند و با تكان دادن دست و پا و جلو و عقب رفتن، در محيط دايره فرضي ميرقصند، در حالي كه تماشاگران آنها را در بر گرفتهاند هركه قدرت تحمل رقص بيشتري را داشته باشد مورد تشويق تماشاچيان قرار ميگيرد.
رقص آرام
در اين نوع رقص، رقصندگان سه قدم به طور ضربي به جلو بر ميدارند و دو قدم به عقب بر ميگردند و اين رفتار طوري تنظيم شده است كه از دايره منظم رقص خارج نميشوند، ريتم اين نوع رقص به نسبت رقصهاي ديگر بختياري آرام است.
رقص تـند
در اين نوع رقص نيز حركات پاها مثل رقص آرام است با اين تفاوت كه رقص ريتم تندي دارد. اجرا كنندگان رقص دستمالها را تندتند به دور سر ميچرخانند و روي شانهها مياندازند. گامها نيز به صورت تند به طرف جلو برداشته ميشوند ولي رقصندگان به عقب بر نميگردند.
رقص مجسمه
اين رقص با آهنگ ساز اجرا ميشود. هر وقت كه نواي ساز قطع ميشود، رقص كننده نيز در همان حال به آن حالتي كه آخرين لحظه آهنگ بوده، در جاي خود ميايستد و تا آهنگ بعدي نواخته نشده حق ندارد از خود حركتي ظاهر نمايد. مهارت رقصنده در حالتي مشخص ميشود كه بتواند به موقع توقف كند و به موقع حركت نمايد.
چند نکته آوايي و دستوري- در مواردي حرف "ب" که در آخر کلمات چند حرفي فارسي بعد از "الف" بيايد و ساکن باشد، همچنين کلمات دو حرفي که حرف آخر آنها به "ب" ختم مي شود؛ در گويش بختياري به "واو" تبديل مي شوند. مانند: خواب به "خو" و شب به "شو".
2- غالباً "الف و نون" آخر کلمات فارسي در گويش بختياري به "واو" تبديل مي شود. مانند: نان به "نو".
3- اغلب کلمات مختوم به "الف و ميم" در گويش بختياري "الف" آنها حذف مي شود. مانند: شام به "شم".
4- در کلمات مختوم به "انه" الف حذف و به جاي آن "واو" مي آيد، مانند: شانه به "شونه".
5- در برخي از کلمات مختوم به (الف) و (واو)، "و" آنها حذف مي شود، مانند: گاو به "گا".
6- در گويش بختياري بجاي حرف مفعول بيواسطه "را" و فعل "است" يا "هست" کسره ( ِ ) يا فتحه ( َ ) استفاده ميشود.
7- گاهي در تلفظ برخي واژه ها که به "نون" ختم مي شوند، "نون" حذف و به جاي آن "ه" تلفظ مي شود؛ مانند: پازن به "پازه".
8- حروف "و"، "ب"، "ت" و "د" در برخي از واژه ها کارکردهاي دوگانه داشته و گاهي بجاي يکديگر مورد استفاده قرار مي گيرند.
9- در مواردي مصوت "او" به مصوت "اي" تبديل مي شود. مانند: پول به "پيل"
10- "علامت جمع"
در گويش بختياري چند علامت به شرح زير براي جمع وجود دارد:
1- يل >> گو + يل >> گو"يل" (برادران)
2- ل >> درف + ل >> درفل (ظرف ها يا ظروف)
3- ا >> چو + ا >> چوا (چوب ها)
4- گل >> در + گل >> درگل (دخترها)
5- اون >> شير + اون >> شيرون (شيرها)
6- ها >> که + ها >> که ها (کوه ها)
11- "علامت مصغر"
علامت تصغير در گويش بختياري عبارتند از: له و چه.
- له مثل گردله.
- چه مثل دولچه.
12- "علامت صفت تفضيلي"
دهر - معادل "تر" فارسي مثل به + دهر : بهدر (بهتر)
13- ضماير
ضماير فاعلي گسسته ضماير مفعولي گسسته
مو = من وم = به من
تو = تو وت = به تو
هو = او وس يا وش = به او
ايما = ما وايما = به ما
ايسا = شما و تو = به تو
اونو = ايشان وايسا = به ايشان
ضماير مفعولي و اونو = به آنها
منه = مرا وام = با من
تنه = ترا وات = با تو
هونه = او را واس يا واش = با او
ايمانه = ما را وايما = با ما
ايسانه = شما را واتو = با شما
اونونه = ايشانرا وااونو = با آنها
اسم اشاره - ضمير اشاره
در گويش بختياري اسم اشاره داراي صيغه هاي مفرد و جمع است.
نمونه صرف افعال
ماضي مطلق
رهدن = رفتن
رهدم = رفتم
رهدي = رفتي
رهد = رفت
رهديم = رفتيم
رهديد = رفتيد
رهدن = رفتند
زمان حال
ارُم = مي روم
اري = مي روي
اره = مي رود
اريم = مي رويم
اريد = مي رويد
ارن = مي روند
ماضي بعيد
رهده بيدم = رفته بودم
رهده بيدي = رفته بودي
رهده بيد = رفته بود
رهده بيديم = رفته بوديم
رهده بيديد = رفته بوديد
رهده بيدن = رفته بودند
ماضي نقلي
رهده ام = رفته ام
رهده اي = رفته اي
رهده = رفته (است)
رهده ايم = رفته ايم
رهده اين = رفته ايد
رهده ان = رفته اند
امر غايب امر حاضر
بروه = برود برو = برو
برون = بروند بروين = برويد
صنایع دستی
صنايع دستی بختياريها، ويژگيها و مختصاتی دارد که با انواع توليدات مشابه به دست ديگران قابل تميز دادن است بخشی از اين ويژگيها به اين شرح است:
- فعاليت در رشته صنايع دستی کاری است صد در صد زنانه که تمام مراحل آن را زنان و دختران انجام می دهند و مردان در توليد آنها هيچ نقشی ندارند.
- صنايع دستی بختياری فقط انواع بافتها را شامل می شود. تقريبا اغلب زنان و دختران ايلياتی با آنها آشنايی دارند.
- بافندگان معمولا از نقشه برای بافتنی استفاده نمی کنند مگر اينکه به قصد تفنن بخواهند محصولی شبيه به فرآورده های ديگر داشته باشند. يا وقتی سفارشی برای مشتری دريافت کنند که ملزم به اجرای نقش و طرح پيشنهاد شده مشتری باشد. پس به طور کلی نقشهايی که برای تزيين بافته ها به کار می برند ذهنی است.
- معمولا از مواد اوليه توليد شده توسط خودشان بهره می گيرند و در موارد محدودی از نخ پنبه ای کارخانه ای به عنوان تار بافته هايشان استفاده می کنند.
- از امتيازات توليدات بختياريها، عدم تشابه و ناهمانندی کارهايشان است و اين به دليل عدم استفاده از الگو و مدل برای نقوش توليداتشان است. تنوع و گوناگونی رنگ و نقش در بافته های زنان و دختران بسيار زياد است و کمتر می توان ديد که بافنده ای دو يا چند محصول يک اندازه و يک نقش با رنگ واحد توليد کند.
- بافندگان محلی از دارهايی استفاده می کنند که به صورت افقی است.
- نقش ها و طرحهايی که در قاليبافی منطقه به کار می رود عبارتند از نقشه های خشتی، بيد مجنون، ترنج، طاووس، سرو، کاج، گلدان، و گل چالشتری.
انواع بافته های عشاير بختياری:
در چهارمحال و بختياری، صنايع دستی متنوعی وجود دارد که عشاير از مواد اوليه تهيه شده از طريق دامهايشان به مصرف ريسندگی و بافندگی می رسانند. اين دسته از هموطنان بر مبنای مختصات زندگی اجتماعی شان که خود توليدی و خود مصرفی را ايجاب می کند، محصولات متنوع و متعددی توليد می کنند که برخی از آنها عبارتند از:
لی، هورژين (خورجين)، قالی، خرسک، سياه چادر، چوقا، موج، وريس، نمکدان (کيسه ای جهت نگهداری نمک)، سفره آردی.
قاليبافی:
فرش بختياری با نقش کاملا ويژه و متفاوت خود در ميان فرشهای ايرانی مشخص است.
قاليهای بختياری به طور عمده دارای گره ترکی و معمولاً دو پوده است. در اين نوع بافت، نخ خامه از روی دو تار مجاور به عقب رفته و بعد از دور زدن تارها از زير قسمت کمانی روی تارها بيرون آمده به سمت بالا کشيده می شود و سر آن را قيچی می کنند و بعدازهر رديف بافت، دو پود روی قسمتهای بافته شده قرار می دهند و با کلکيت (دفتين) آن را می کوبند.
معروفترين نوع قاليهای بختياری، قاليهايی موسوم به "بی بی بف" است. که هم از نظر ابعاد و هم از نظر نقش و مواد اوليه مصرفی با ساير فرشهای ايرانی تفاوت کلی دارد اين قاليها را منحصرا بی بی ها که از امکانات مادی بالايی برخوردار بودند می بافتند. در حال حاضر بافتنی بی بی بفها در چالشتر در منطقه شهر کرد پيگيری می شود. اما توسط اجتماعات روستايی و آن هم در چهار چوب صنايع دستی و به نام قالی خشتی.
نقش های مورد استفاده در قالی بی بی بف که به خشتی نيز معروف هستند، نقش های گياهی و شکارگاهی می باشند که به آن جانوری نيز می گويند. در طرح خشتی از انواع پرنده، سرو کاج و حيوانات و گياهان استفاده می شود.
از مناطق مهم بافت قالی درمنطقه بختياری می توان از شهرکرد، چالشتر، بخش شوراب و روستاهای فارسان، باباحيدر و چلگرد و اردل نام برد. اکثر قاليهايی که به نام قالی بختياری شهرت دارد، در منطقه چهارمحال بافته مي شود.
قاليهاي چالشتر از معروفيت جهانی برخوردار است و اصالت نقشه و ثبات رنگ و دقت در بافت از مشخصات آن است.
قالی يلمه: اين قاليها توسط عشاير يلمه بافته می شود دارای رنگ ثابتی است و معمولاً از نه رنگ در بافت آنها استفاده می شود که عبارت است از: آبی، لاکی، سبز، سرمه ای، سفيد، بنفش و سياه. و دارای تار و پود پشم هستند.
گل پتو: اين فرش که با استفاده از گلهای پهن بافته می شود به گل فرنگی هم معروف است. در فرادنبه از بخش های شهرستان بروجن بافت اين فرش توسط زنان انجام می شود و نقشه آن معمولا ذهنی است.
کف ساده: فرشی است بدون نقش و با زمينه سفيد که بيشتر در چالشتر بافته می شود.
گل مينا: نقشه اين فرش توسط شخصی به همين نام که اهل تبريز بوده است طراحی شده است. بافنده در انتخاب رنگ آن آزاد است و معمولا از رنگهای گياهی و با پود پشم هم بافته می شود. و در متن فرش رنگ مينايی و گلهای ريز به کار می رود. نقشه گل مينا، لچک ترنج و هندسی است که گاهی به شکل گرد يا بيضی هم بافته می شود و در فرش رنگ مينائی و گلهای ريز به کارمی رود. از مشخصه های طرح اين فرش اين است که يک قسم از آن در کليه نقشه تکرار می شود.
چهار رنگ: اين فرش حدود 50 سال پيش در روستای دستنا توسط يحيی خان بختياری طراحی شده است و در بافت آن فقط چهاررنگ به کار می رود.
گبه: نوعی قالی گره دار با پرز بسيار بلند به بلندی دست کم يک سانتيمتر و پود فراوان از سه تا هشت پود در هر رج معمولا درشت بافت. هر گاه شمار رشته های پود در هر رج از سه تجاوز نکند و پرزهم کوتاهتر باشد دستباف را قالی گبه می خوانند.
خرسک: قاليچه هايی با پرز بلند و درشت بافت که مرغوبيت چندانی ندارد و خود مصرفی است.دارای نقشه های ساده مرکب از مثلث و لوزی است و بيشتر در ايل بافته می شود.
گليم و لی :
گليم های عشايری که اصطلاحا به آنها "لی يا سرانداز" گفته می شود، برای پوشاندن رختخواب و وسايل داخل چادر که روی چل قرار می گيرند به کار می رود. و دارای بافت "رندی" است که بافتی بسيار مشکل و وقت گير است.
هورژين:
خورجين يا به گويش بختياری "هورژين" از صنايع دستی مهم عشاير بختياری است که به دست زنان ايلياتی روی دارهای افقی بافته می شود. خورجين پوششی تزيينی است که وسايل زندگی عشاير در آن قرار می گيرد و چون در هنگام کوچ و در زمان زندگی در سياه چادر در معرض ديد قرار دارد جنبه زيبا شناختی و تزيينی و اعتقادی قوم بختياری در نقوش و بافت آن تجلی می يابد. خورجين حکم صندوقچه ای را دارد که با اتصال بندينک های آن به يکديگر و زدن قفل به آخرين بندينک در آن کاملا بسته شده و قابل حمل روی چاپار می شود. (هنگام کوچ) يا در گوشه ای از چادر(به هنگام اطراق) قرار می گيرد. معمولا از نقوش هندسی برای تزيين خورجين استفاده می شود. لبه های طرفين کيسه ها ی خورجين پس از دوخت با موی بز شيرازه دوزی می شود.
"چرک" يا تار خورجين از نخ پنبه و پود آن در قسمتهای مختلف تماماً از پشم است.
طرح کلی آن که چند نوع تکنيک بافت در آن به کار می رود شبيه به قطعه کف پوشی است که يک قسمت آن (روی هر طرف) دارای بافت رندی "رندی بافت" و قسمت ديگر (پشت هرطرف) دارای بافت ساده و قسمتی ديگر با تکنيک "گندی بافت" مانند قالی بافته می شود و اين قسمت قالی باف در پايين و گوشه های خورجين قرار می گيرد تا به هنگام کوچ در ايل راهها و در برخورد با سنگهای کوهستان مقاومت بيشتری داشته باشد.
قطع خورجين پس از دوخت در حدود يک متر در 70سانتيمتر می شود.
هورژ (خورج) و مهده:
هورژ (خورج) بافته ای است که از وسايل زنان محسوب می شود. يک کيسه دوطرفه که دو روش ساده بافت و قالی باف در آن به کار رفته است. تکنيک ساده بافت در قسمت پشت هر طرف از کيسه ها و تکنيک ساده بافت در قسمت روی هر طرف از کيسه ها. هورژ نيز از هر طرف بطور جداگانه قفل و کليد می شود. اندازه هورژ کوچکتر از هورژين است و از بافته هايی است که منحصرا در ايلات مصرف دارد.
مهده:
مهده در ايل بختياری جزو وسايل زنان محسوب می شودکه وسايل خودرادر آن جای می دهد. پس از اتمام بافت، از يک ضلع تا زده می شود و با موی بز آن را می دوزند. مهده نيز مانند هورژ قفل و کليد دارد. از مهده گاهی اوقات به جای بالش ويابه قول خود بختياريها زيرگوشی استفاده می شود.
هورژ (خورج) ترک:
اين وسيله که مانند هورژ از يک کيسه دوطرفه به اندازه تقريبی هرطرف 25 × 20 سانتيمتر ساخته می شود از بافته هايی است که در قديم بيشتر بافته می شد. وسيله ای مردانه است. مردان ايل پول و اشياء مردانه مانند وسايل اصلاح صورت خود را درآن جای می دهند و قفل و کليد می کنند. تار در خورج ترک از ترکيب پشم و مو و گاه از پنبه است و پود تماما از جنس پشم است. روی هر طرف آن با بافت رندی نقش می اندازند.
هور:
هور کيسه ای است دوطرفه که به طور عمده برای حمل گندم و آرد و گاهی برای غلات ديگر و حبوبات به کار می رود. از خورجين کمی کوچکتر است و اطراف جيبهای آن کاملا دوخته می شود. گوشه يکی از لبه های آن را بدون اينکه بدوزند باز می گذارند به اين دليل که از اين گوشه دوخته نشده برای پرکردن و خالی کردن مواد غذايی ذکر شده استفاده کنند.
در قديم از 3 روش بافت(ساده، رندی، گندی) در آن استفاده می شده است. ولی امروزه نقشها به روش ساده بافته می شود و در قسمت پايين طول هر طرف، گندی بف(قالی بافت) بافته می شود تا همانند خورجين در هنگام حمل و کوچ از ساييدگی آن جلوگيری شود.
اندازه هر طرف آن 80 × 60 سانتيمتر است که هر دهانه در حدود 50 کيلوگرم ظرفيت دارد.
شله:
يک کيسه دوطرفه ساده بافت است که گاهی تماما از نخ بافته می شود. تار آن هميشه از جنس پنبه است. برای جابجايی مشک، سنگ، و چوب به کار می رود و هيچ گونه نقشی روی آن به چشم نمی خورد. در آن نيز باز می ماند.
توربه يا توبره:
محصول ديگری که عشاير بختياری با شيوه های بافتی ذکر شده توليد می کنند توبره و يا به گويش بختياری «توربه»؛ که حالتی کيسه مانند دارد و شبيه کوله پشتی است. برای نگهداری و حمل مواد غذايی يا ملزومات چوپانان از قبيل نان فطير، چای، قند، پياز، استکان، مشکول و ديگر مايحتاج آنها به کار می رود.
پشت توبره معمولا ساده بافت(گاهی، با نقوش پراکنده) است و روی آن دارای زمينه ساده و نقشهای رندی بافت است.
تی ير يا نمکدان:
بافته ای است مرکب از سه روش ساده، رندی، گندی(بافت گره ای) در ابعاد 60 × 40 سانتيمتر که در آن نمک می ريزند. تارو پود مابين رجهای رندی بافت و گندی بافت از جنس پنبه و بافت قسمت رندی و گندی پشمی است . روی نمکدان رندی بافت و قسمت پايينی آن، سه تا پنج سانتيمتر به سبب سايش کمتر ته نمکدان، گندی بافت است. پشت نمکدان ساده بافت است. دوطرف نمکدان با موی بز بافته می شود وروی شانه ها، تارهای اضافی دسته دسته به هم پيچيده يا گيس بافی شده يا به صورت منگوله تزيينی در می آيد.
جل (روزيني) :
پوششی است که روی حيوان می اندازند و بار روی اين پوشش قرار می گيرد. جل بافته ای چهار گوش در ابعاد50/1 × 10/1 متر و معمولا دو قسمتی است و با تسمه سينه بند، تنگ شکم بند، و يک زير دم مجهز به يک تکه نمد به نام رفيده به پشت حيوان بسته می شود. به هنگام تزيين حيوانی که مختص عروس يا بی بی (زن خان) است، "رفيده" را با پارچه ساده ای می پوشانند و روی آنرا با مهره های رنگی و دکمه تزيين می کنند.
نقش های جل با توجه به نوع استفاده آن، بافتهای متفاوتی دارد. گاهی زمينه ساده و نقش ها قالی بافت است، گاه زمينه ساده و نقش ها رندی بافت، و گاهی زمينه ساده و نقش ها رندی بافت و قالی بافت است . زمانی تماماً قالی بافت است و زمانی کاملا ساده بافت و بدون نقش است. تار جل از نخ پنبه يا پشم و قسمتهای رندی بافت و قالی از جنس پشم است.
روزينی بافته قالی بافتی است که روی زين قرار می گيرد و عشايری که وضع مالی خوبی دارند از آن استفاده می کنند. دور تا دور روزينی منگوله های رنگی بزرگ و کوچک آويزان می کنند.
سرفه آردی يا سفره آردی:
نان، غذاي اصلی عشاير بختياری را تشکيل می دهد و آرد که ماده اوليه پخت نان است بسيار مقدس است و به طور گندم که قوت اصلی عشاير بختياری است بسيار مقدس و از منزلت بالايی برخوردار است. پس نان بايد جايگاه خاصی برای خود داشته باشد. به همين دليل سفره مخصوصی برای آن بافته می شود که در گويش بختياری به «سرفه آردی» معروف است. سفره آردی دارای بافت گليمی يک رو يا رندی بافت است که گاهی وسط آن ساده بافت با حاشيه اي نقشدار است . تار آن پنبه ای و پود آن از پشم است و به شکل مربع 1 × 1 متر و گاهی مستطيل است. متن سفره آردی ساده، يک قسمتي نقشدار، دو قسمتی نقشدار و چهار قسمتی نقشدار ديده شده است.
پيش سينه:
بختياريها پيش سينه را برای تزيين و افزودن زيبايی حيوان می بافند و مانند گردنبندی به دور گردن ماديان حلقه می کنند. احتمالا در تزيين حيوانی که عروس يا بی بی بر آن سوار می شود نيز به کار می رود. اين بافته تماما روش "رندی" بافته شده و جنس تار آن از پنبه و جنس پود آن از پشم است. بافت وسط پيش سينه با عرض حدود 25 سانتيمتر در طرفين متوقف می شود، ولی در وسط به شکل مثلثی ادامه می يابد و به راس آن ختم می شود.
وريس:
وريس نوعی نوار منسوج و تسمه مانند است که در زندگی عشاير بختياری کاربردهای زيادی دارد و اغلب به عنوان طناب (در عرضهای متفاوت برای مصارف مختلف) مورد استفاده قرار می گيرد. بختياريها برای بافت اين نوع محصول از شيوه خاصی بهره می گيرند.
بهون يا سياه چادر:
بافت سياه چادر به عنوان محصولی خود مصرفی در بين تمام عشاير ايران مرسوم است و طبعاً بختياريها نيز از اين قاعده مستثنی نيستند.
عشاير بختياری از سياه چادر با عنوان "بهون" ياد می کنند و هر بهون به تناسب کوچکی يا بزرگی اندازه اش مرکب از 14 تا 20 " لت " (قطعه) است که طول هر کدام از لت ها شش تا ده متر و عرض آن 40 تا 6 سانتيمتر است که برای بافت آن به همکاری دو نفر بافنده به مدت ده تا پانزده روز مورد نياز است.
لت های چادر به شکلی خاص از پهنا کنار هم گذاشته شده با موی بز به هم دوخته می شود، در نتيجه روزهای آفتابی شعاعهايی از خورشيد از محل درزها به داخل می تابد و در روزهای بارانی نيز قطراتی از باران از محل درزها به داخل نفوذ می کند، در حاليکه ساير قسمتهای چادر به دليل خاصيت ويژه مو در برابر رطوبت متورم می شود، در نتيجه آب به داخل چادر نفوذ نمی کند. سياه چادر در مقابل باد مقاوم است و در زمستان داخل آن گرم و تابستان خنک است. دستگاه بافت بهون همان دستگاه معمول عشايری است.
جاجيم وآورآرتهده:
يکی ديگر از دست بافتهايی که در زندگی بختياريها مورد استفاده قرار می گيرد "جاجيم" است که به شکل نوارهايی باريک به عرض 18 تا 35 سانتيمتر و طول 20 تا 25 متر تماماً از پشم بافته می شود. پس از بافت، آن را به قطعاتی با طول مناسب تقسيم می کنند و از پهلو به يکديگر می دوزند، در نتيجه سطح يکپارچه ای حاصل می شود که به مصرف روانداز (تهيه لحاف) می رسد.
چله کشی جاجيم معمولا روی زمين صورت می گيرد. ضمن بافت آن تارها از روی کار ديده می شود، در حاليکه پود در زير آنها مخفی است و برخلاف ساير منسوجات که در آنها نقش با پود شکل می گيرد، در جاجيم نقش ها به واسطه تارها ايجاد می شود.
افزون بر اين، بختياريها با استفاده از شيوه بافت جاجيم نوارهای تسمه مانندی نيز توليد می کنند که به آورآرتهده شهرت دارد و برای حمل گهواره بچه برپشت مادر هنگام کوچ به کار می رود.
وجم
موج نوعی رختخواب پيچ و شبيه جاجيم است که مانند ساير بافته های بختياری جنبه خودمصرفی دارد. با اين وجود بافت آن چندان رايج نيست و فقط عده بسيار کمی از عشاير آن را توليد می کنند و اغلب در شرايطی که به موج احتياج داشته باشند آن را از موج بافان دزفولی يا شوشتری می خرند. طول دستگاه موج بافی پنج تا هفت متر در نوسان است ( طول تارها حدود 7 متر و عرض موج بين 80 تا 100 سانتيمتر ) يعنی بين سردار و زيردار آن حدود پنج تا هفت متر فاصله است . بعد از اتمام بافت موج (با توجه به اندازه آن) آن را دو يا سه قسمت کرده از پهنا به هم می دوزند. تارو پود موج تماماً از پشم است از موج برای بستن رختخوابها و همچنين روانداز استفاده می شود.
چوقا:
چوقا که گاهی چوخا نيز تلفظ می شود، نوعی عبای دهقانی است که زنان از پشم سفيد طبيعی می بافند و دارای خطوط عمودی آبی تيره يا مشکی است که مردان بختياری آن را روی لباسهای خود می پوشند. ماده اوليه چوقا پشم است که زنان بختياری آن را به گونه ای بسيار نازک و ظريف می ريسند و روی دستگاههای ساده بافت، نواری با عرض حدود 50 تا 70 سانتيمتر (بسته به اندازه مورد نظر) و طول 5/2 متر، می بافند. اين نوار از دو قسمت مساوی و متفاوت تشکيل می شود. بلندی چوقا تقريباً تا سر زانو می رسد و جلوی آن کاملا باز است. چوقا فاقد آستين است. بهترين نوع چوقا که توسط زنان کيارسی بافته می شود به "کيارسی بف" معروف است و دارای بافت بسيار ظريف بوده و تار آنها از جنس پنبه است. و از بازار خريداری می کنند. دار چوقا به صورت افقی و تک نفره است. برای اينکه نخ پشمی مورد استفاده در بافت چوقا ظريف و يکنواخت ريسيده شود، آن را به هنگام پره گرداندن (نخ ريسی) از سوراخی که روی ناخن بلند انگشت شست تعبيه شده است می گذرانند.
نمد مالی :
نمد مالی از ابتدايی ترين شيوه های نساجی است که بشر به آن دست يافته است. ماده اوليه آن از پشم است که در اثر رطوبت و فشار در هم تنيده شده و نوعی منسوج را به وجود می آورد. استحکام، انعطاف پذيری و ارزان و در دسترس بودن مواد اوليه از مزايای آن محسوب می شود ابزارکار برای تهيه نمد ساده و ارزان است و نمد مالان مزد اندکی برای توليد آن دريافت می کنند. مجموعه اين عوامل باعث شده است که نمد منسوجی ارزان و قابل دسترس باشد. حتی زمانی که صرف توليد نمد می شود کوتاه است. يک زير انداز نمدی به هر اندازه ای که باشد يک روز وقت می گيرد و 3 تا 4 روز طول می کشد تا خشک شود. حتی نمدهايی که قسمت هايی از آنها کهنه و فرسوده می شوند قابل تبديل به نمدهای کوچکتر برای مصارف ديگری هستند. شيوه کار آن که از زمانها قديم تا کنون تغييری نکرده است آسان است. نيش گزندگان و چنگ و دندان درندگان و حتی اشياء تيز و برنده کمتر به آن کارگر است.
نمد در ايالات و عشاير و در روستاها و حتی در شهر مصرف دارد. گاهی از نقش ها و رنگهای زيبايی برای نقشدار کردن آن استفاده می شود. برای کپنک که نوعی پوشش چوپانی است، زيراندز، جليقه، شنل، زيرمنقلی و پوشش اسب و قاطر کاربرد دارد. شهرکرد مهمترين مرکز ساخت نمد است درمناطق ديگر استان چهارمحال و بختياری از جمله فارسان و لردگان نيز توليد می شود.
نقوش مورد استفاده در نمد عبارتند از: ترنج، حقه، خشت، سه جام، يک جام.
کلاه مالی:
کلاه مالی که بيشتر در شهرستانهای شهر کرد و بروجن توليد می شود از صنايع دستی بومی منطقه چهارمحال و بختياری است. مردان بختياری معمولاً از کلاه نمدی که جزيی از لباس محلی آنان است استفاده می کنند. کلاهها به رنگهای مشکی، قهوه ای و سفيد هستند و نوعی از آن به کلاه خسروی معروف است. مواد اوليه اين کلاهها کرک بز، پشم، صابون و رنگهای شيميايی و گياهی است.
گيوه دوزی:
از ديگر فعاليتهای چهار محال و بختياری گيوه دوزی است که بيشتر در شهرستانهای شهرکرد و بروجن رايج است. بروجن مهم ترين مرکز فعاليت گيوه دوزی است. گيوه که پاافزاری مقاوم و راحت و متناسب با منطقه کوهستانی اين استان و گذرگاههای صعب العبور آن بخصوص در فصول کار و فعاليت است، در سالهای اخير از رواج و رونق آن کاسته شده است که يکی از مهم ترين دلايل آن کمبود جنس و گرانی آن است.
گيوه های بافته شده از تخت پارچه ای و گاهی لاستيکی و رويه آن از نخ و نوارهای متصل کننده از چرم گاو است. رويه گيوه معمولاً از شهرضا و آباده و تخت گيوه بيشتر از شهرضا و شيراز وارد می شود. در يک کارگاه با يک نفر استادکار روزی يک جفت گيوه دوخته می شود. انواع گيوه های اين منطقه عبارت است از: گيوه تخت ملکی، تخت لاستيکی و غلاتی.
قفل سازی:
قفل سازی در چالشتر از شهرهای استان چهار محال بختياری از دير باز رواج داشته است. قفل سازان چالشتری اين حرفه را از پدران خود آموخته اند و می شود گفت که شغلی ارثی است. ساخت آن به اين شکل است که ابتدا تنه قفل که حاوی دستگاه قفل است ساخته می شود و سپس زبانه آن را که از حلقه در يا جعبه آن می گذرد جوش می دهند و سوراخ قفل را با مته کمانی حفر می کنند. سپس کار سوهان زدن رويه قفل و حلقه را انجام می دهند که نياز به ظرافت خاصی دارد و در آخر تمام قفل را پرداخت می کنند.
به طور کلی در چالشتر که مرکز فلزکاری بوده است کليه ابزار فلزی مانند چاقو، قيچی، کلاه خود، شمشير و ديگر ابزار مورد نياز در بافت گليم و قالی و خياطی توسط هنرمندان قفل ساز انجام می شده است. همچنين انواع انبر، درکوب و وسايل تزيينی مورد استفاده در درها و پنجره ها با ظرافت و سليقه های خاصی ساخته می شد. تزئينات و نقوش روی درهای چوبی بوسيله ميخ هاي تزئينی به استحکام و زيبايی درها کمک می کرده است. از ديگر محصولات دست ساز اين بخش تفنگ بوده است که بنام استاد اين کار احمد نيکزاد (احمد قفل ساز) معروف است.
موسیقی بختیاریموسيقي و شهر در ايل بختياري پيوند جاودانهاي با زندگي ايلي يافته است. مقامهاي موسيقي ايل بختياري به نام ر(بيت معروف) هستند. از مشهورترين آنها به مقام گلهداري، برزگري، ابولقاسمخان و مقام شيرعليمردون كه تعداد آنها حدود 20 تا 25 مقام است ميتوان اشاره نمود.
هر طايفه و تيره نوازندگان محلي ويژهاي دارد كه به آنها توشمال ميگويند. توشمالها داراي طايفه و محل زندگي جداگانهاي هستند، مخارج ساليانه خود را با شركت در مراسم عروسي، عزاداري و جشنهاي ديگر به دست ميآورند و به كار زراعت و دامداري نيز ميپردازند.
توشمالها مردمي عاشق پيشه و شاعر مسلك هستند كه بيشتر وقت زندگي روزانه خود را صرف ساختن ابيات، لطيفهها، ضربالمثلها و متلها ميكنند. آنان در به وجود آوردن آثار و ادبيات عاميانه سرزمين بختياري سهم بسزايي دارند. آلات موسيقي بختياريها، ساده، محدود و عمدتاُ شامل: كرنا، ساز و دهل است. آوازهاي محلي روستاهاي چهارمحال و بختياري با لحجههاي مخصوص به خودشان به خصوص در هنگام عروسي و شادي واقعاً جالب توجه است.
موسيقي بختياري يکي از حوزه هاي گسترده موسيقي مقامي ايران است. نام مقام ها بيانگر نسبت هر نغمه با موضوع و سرگذشت ابداع آنهاست و اين بدان معناست که هر مقام اصيل موسيقي بختياري در نسبت با مراسم، آئين ها و يا سنت هاي ايل بختياري تکوين يافته است. اما مرور زمان و وسعت ارتباطات، مخصوصا در حوزه شنيداري با گرايش هاي انتزاعي، تجريدي و گاه التقاطي سبب شده است تا نغمه هاي ناب اين موسيقي از دسترس دور بماند و يا کم فروغ گردد. نغمه هاي ديگر موسيقي بختياري که بعد از موسيقي کهن اين قوم شکل گرفته اند، عمدتاً تصانيفي است که بر اساس لحن کلي موسيقي بختياري و بعضاً متاثر از يکي از مقام هاي اصلي يا نغمه هاي وابسته به آنها ساخته و اجرا مي شوند.
1- مقام گاه گريو
اصطلاح "گاه گريو" به معني وقت و هنگام مويه است. به آن "گوگريو" هم گفته مي شود که به معني امر به مويه گري است. مويه گري به معني ميتولوژيک در موسيقي عزاي بختياري در عصر حاضر هم وجود دارد؛ اگر چه علت ظهور آن ديگر، به جا آوردن آيين ها مطابق با اجزاي نهاده شده نيست، اما لااقل صورت کلي آن قابل دريافت است و مقام "گاه گريو" بستر ظهور اين جنس از موسيقي مويه گرانه است.
اما در توصيف مصداق گونه "گاه گريو" اشاره به " علي داد نودال کـُش " ضروري مي نمايد.
"علي داد" مرد شجاع، دلير و قهرمان ايل بختياري که قادر بوده است 9 "دال"(لاشخور) را با يک تير در آسمان بزند؛ توسط برادر خود به حسد کشته مي شود. موسيقي دانان و مويه گران بدين سان براي " علي داد " مويه ها نمودند و در مقام "گاه گريو" اشعار فراوان خواندند و گريستند. در مقام " تيپومي " نيز که اشاره به خصايص فيزيکي و روحي قهرمان دارد، خوانندگان به صورت بداهه اشعاري مي خوانند و جمع با آنان دم مي گيرند و جنسي از مويه گري که کم نظير است، تجلي مي يابد.
سکندر درد تو درمون نداره گذشته کار تو برگردون نداره
2- الف) شير علي مردان
شير علي مردان يکي از خان هاي ايل هفت لنگ بود که در مبارزه با حکومت جور سرانجام به شهادت رسيد.
ب) گلوم گلوم
تصنيفي تغزلي است که انواع مختلف دارد.
3- سرکوهي
مقامي کهن است که چوپان ها آن را با ني مي خواندند و مي نواختند. اين مقام در عصر حاضر با سازهاي ديگري نيز نواخته مي شود.
4- الف) لچک ريالي
زنان ايل بختياري به روسري يا دستمال سر خود که به آن لچک گفته مي شود، سکه مي دوخته اند و زنان متمول جنس سکه ها را از نقره انتخاب مي کردند. نام تصنيف به اين موضوع اشاره دارد. اين نغمه اغلب در مراسم شادي نواخته مي شود و مورد علاقهً فراوان مردم بختياري است.
ب) برزگري
اين نغمه در راسته اي موسيقي کار قرار مي گيرد و در مورد درو و کشاورزي است که همراه شعر با حالتي تغزلي خوانده مي شود. البته بعدها با تغييراتي توسط سازهاي ديگر نيز نواخته شده است.
ج) لچک ريالي
5- الف) پيش نوازي
به عنوان مقدمه نواخته مي شود.
ب) حوري حوري
نام زني است که منظومه اي عاشقانه در وصف او سروده شده است.
6- الف) چشمهً کوه رنگ
يکي از چشمه هاي قديمي و پر آب است که سرچشمه رودخانه بزرگ استان چهارمحال و بختياري و استان هاي مجاور به شمار مي آيد. نغمه در وصف اين چشمه پرداخته شده است.
ب) سحر ناز
نغمه اي تغزلي که در وصف "سحر ناز" زن زيباي بختياري است.
7- الف) چوب بازي
همان گونه که از نام آن استنباط مي شود؛ نوعي موسيقي همراه با چوب بازي است که در آن دو يا چند مرد با حالتي حماسي و هماهنگ با ضرب آهنگ موسيقي، نبردي نمايشي را به اجرا در مي آورند. نغمه هاي اين نوع چوب بازي در موسيقي بختياري کاملا منحصر بفرد بوده و مخصوص ايل بختيار است.
به لحاظ طبقه بندي، چوب بازي يکي از انواع اصلي و مهم موسيقي بختياري است و مقامي کاملا مشخص و شناخته شده به حساب مي آيد. در تشخيص ماهيت و ساختار و حتا شيوه اجراي آن، دو نشانه مهم قابل ذکر است. اول اينکه موسيقي چوب بازي مخصوص کرنا و دهل است و تبعيت تمامي نغمات و الحان آن از يک ريتم، ميزان و متر مشخص است. مشخصه ديگر و فرعي اين مقام، تعلق آن به فضاي باز است، چرا که صداي پر حجم و پر طنين کرنا و دهل در فضاي بسته خوشايند نيست، زيرا نواي دهل و کرنا و مقام و بازي چوب بازي، اصولا تمريني براي ميدان رزم آوري است. هنگام اجراي مقام چوب بازي که با آن دو رقصنده مشغول رقص و چوب بازي هستند، ضربات چوب رقصندگان چنان محکم و پر قدرت است که بر اثر برخورد چوب هاي بسيار محکم بلوط به يکديگر که مانند شمشير است، چوب ها شکسته و به هوا پرتاب مي شوند.
ب) ني چوپاني
نامي ديگر براي انواع سرکوهي هاست که توسط چوپانان نواخته و خوانده مي شود.
ج) چوب بازي
8- الف) پيش نوازي
ب) گلمي، هاي گل
از تصانيف جديد است که بر اساس حالت هاي کلي موسيقي بختياري ساخته شده و اساسا به سازهاي باستاني بختياري تعلق ندارد.
9- گاه گريو
10- جشن نوروزي
نغمه اي که در ايام عيد نوروز و يا به مناسبت اعياد ديگر نواخته مي شود. اين نغمه به احتمال فراوان از موسيقي هاي ديگر، وارد موسيقي بختياري شده است و اصالت آن در حوزه موسيقي بختياري نيست.
11- الف) مقام بيدگوني
لفظي کلي است که اشاره دارد به نغماتي که منشاء بيدگوني دارند.
از جمله اين نغمات گلوم گلوم است. گلوم گلوم در موسيقي بختياري انواع مختلفي دارد که نوعي از آن تحت تاثير يکي از نغمه هاي خراساني است.
ب) گل ناز جهرم
گل ناز جهرم هم مانند گلوم گلوم در حوزهً مقامي کلي که به آن حاجيوني گفته مي شود، به اجرا در مي آيد يا لااقل لفظ حاجيوني به منشاء نغمه اشاره دارد.
ج) فرود
در موسيقي بختياري، مانند موسيقي هاي ديگر، فرودهاي شناخته شده اي و جود دارد. اين مشخصه در موسيقي بختياري بسيار بارز است.
هر چه که به نغمه هاي قديم تر رجوع کنيم، حالت کلي اين فرودها شبيه تر و همسان تر مي نمايد.
زنان بختياري كلاهي بر سر دارند كه آن را لچك مي گويند( در برخي گويش ها مانند گويش ميوندي آن كلچه ناميده مي شود ) . روي لچك منجوق دوزي شده است و دو بند از كنار گوش ها وجود دارد كه براي ثابت نگه داشتن لچك روي سر كاربرد دارد . در قديم زناني كه از خانواده هاي غني تر بودند جلوي كلچه را سكه دوزي مي كردند كه جلوه زيبايي به لچك مي داد و اين نوع ، به لچك ريالي معروف بود.
